Zerkalo дапамагае мільёнам беларусаў даведвацца інфармацыю, калі стратэгія дзяржавы — замоўчванне

Мінулым летам а 4-й раніцы чытач Zerkalo даслаў фотаздымак. Пазней ён даслаў і відэа з камеры назірання. Расійскі дрон упаў на паркоўцы ў густанаселеным раёне ў цэнтры Мінска, ледзь не трапіўшы ў жылы дом.

Той раніцай каманда Zerkalo праз свае сістэмы маніторынгу праверыла інфармацыю ўжо ў 6 гадзін. Яны патэлефанавалі ў сілавыя структуры, але там не адказалі. Пасля гэтага апублікавалі навіну. Праз гадзіну, ужо пасля таго як Zerkalo паведаміла пра здарэнне публічна, улады прызналі, што адбылося.

Zerkalo — значыць «люстэрка». Медыя асвятляе штодзённыя праблемы людзей у Беларусі. Часта гэта гісторыі, якія ніколі не былі б апублікаваныя ў краіне, дзе дамінуюць дзяржаўныя медыя, сайты незалежных СМІ заблакаваныя, а журналісты сустракаюцца з вялікімі рэпрэсіямі.

Люстэрка, якое засталося

Каманда Zerkalo — гэта беларусы ў выгнанні, якія працуюць з Вільнюса, Варшавы і іншых еўрапейскіх гарадоў для аўдыторыі ўнутры Беларусі. Гэта медыя з’яўляецца жыццёва важнай крыніцай інфармацыі для мільёнаў людзей у краіне.

Каманда ўжо двойчы была вымушаная пераязджаць — з Беларусі ва Украіну, пасля таго як папярэднікZerkalo, TUT.by, адзін з самых папулярных навінавых рэсурсаў Беларусі, быў прызнаны «экстрэмісцкім» рэжымам Лукашэнкі. Больш за дзесяць супрацоўнікоў TUT.by былі арыштаваныя, у тым ліку генеральная дырэктарка і галоўная рэдактарка. Яны былі асуджаныя на 12 гадоў пазбаўлення волі, а генеральная дырэктарка Людміла Чэкіна застаецца за кратамі дагэтуль. Усё гэта адбывалася на фоне сістэматычных і жорсткіх рэпрэсій уладаў супраць журналістаў, калі былі затрыманыя сотні людзей.

Zerkalo было створана ў 2021 годзе ва Украіне, каб захаваць спадчыну TUT.by. Потым, пасля пачатку поўнамаштабнай вайны ва Украіне ў 2022 годзе, каманда зноў была вымушана пераехаць. Найбольшы яе поспех дагэтуль — гэта тое, што на працягу апошніх пяці гадоў атрымліваецца захоўваць аўдыторыю ўнутры Беларусі. Штомесяц сайт Zerkalo мае 27 мільёнаў праглядаў, а каманда пастаянна дыверсіфікуе кантэнт у TikTok, Instagram і YouTube. Сёння 2,2 мільёна чалавек штомесяц заходзяць на сайт Zerkalo, каб чытаць іх матэрыялы, і 55% з іх — унутры Беларусі. 80% іх аўдыторыі ў TikTok знаходзіцца ўнутры краіны, і большасць гэтых чытачоў маладзейшая за 30 гадоў.

Расказваць гісторыі ўнутры краіны

«Калі б мы пісалі пра Беларусь толькі з перспектывы Польшчы ці Германіі, мы былі б нікому не патрэбныя», — кажа адзін з членаў каманды. Замест гэтага яны пішуць пра праблемы з грамадскім транспартам у Мінску, нявыплату заробкаў, хворых дзяцей, якім патрэбны збор сродкаў, бюракратычную жорсткасць, і іншыя тэмы.

Яны таксама сочаць за атамнай электрастанцыяй, пабудаванай расіянамі без усялякага грамадскага абмеркавання, — асабліва адчувальнай тэмай для краіны, якая моцна пацярпела ад радыяцыйнага забруджвання пасля Чарнобыльскай катастрофы ў 1986 годзе.

Нядаўна з імі звязаўся сваяк супрацоўніка атамнай электрастанцыі і паведаміў, што другі рэактар не працуе, а станцыя была спынена — небяспечная сітуацыя, бо аб’ект патрабуе пастаяннага тэхнічнага кантролю. Урад прамаўчаў пра гэта, а сам інфарматар баяўся, што за ім сочаць. Каманда праверыла інфармацыю і апублікавала матэрыял. Праз чатыры гадзіны ўрад пацвердзіў тое, што паведаміла раней Zerkalo.

У іншым выпадку з імі звязаліся супрацоўнікі Тэатра оперы і балета і паведамілі, што іх прымушаюць выступаць у акупаваным Крыме. Zerkalo праверыла гэту гісторыю і апублікавала яе. Праз месяц паездку адмянілі. Крыніцы паведамілі, што гэта адбылося праз грамадскі рэзананс, які выклікаў матэрыял ад Zerkalo.

Журналісты медыя расказвалі, што аднойчы яны патэлефанавалі ў дзяржаўную газету, выдаючы сябе за занепакоеных грамадзян, і спыталіся, чаму там не асвятлялі гісторыю пра дрон, які ўпаў каля школы. Адказ быў вельмі паказальны: «Ніхто не даў нам афіцыйнай інфармацыі… Пакуль у нас няма афіцыйнай інфармацыі, мы не можам публікаваць», — заявілі ў дзяржаўным медыя.

Гэты просты адказ вельмі дакладна тлумачыць, чаму Zerkalo важнае для Беларусі: без яго і іншых незалежных беларускіх медыяў проста не было б каму расказваць гэтыя гісторыі. Дзяржаўныя газеты чакаюць дазволу, а людзі — пакуль хтосьці нарэшце зверне ўвагу на тое, што для іх важна.

Дыверсіфікацыя на платформах

Zerkalo прызнае, што адна з галоўных прычын іх поспеху — апантанасць дадзенымі. «Мы пастаянна аналізуем, што людзі спажываюць, якія тэмы іх цікавяць, дзе яны глядзяць навіны, хто гэтыя людзі, колькі ім гадоў, якога яны полу, дзе жывуць, у якім горадзе, ці знаходзяцца яны за мяжой. На падставе гэтых дадзеных мы ўвесь час адаптуем сваю рэдакцыйную палітыку».

Яны засяроджаныя на тым, каб падаваць навіны ў фарматах, якім аддае перавагу аўдыторыя. Напрыклад, іх доўгія інтэрв’ю на YouTube прыцягваюць старэйшую аўдыторыю, пераважна ва ўзросце 50 гадоў і больш. Моладзь звычайна не чытае доўгія артыкулы, таму такія матэрыялы яны пераўпакоўваюць для TikTok у кароткія відэа працягласцю 12-20 секунд, а таксама публікуюць YouTube Shorts. У Instagram яны выкарыстоўваюць фармат каруселяў з кароткімі відэа.

Калі ў снежні 2025 года былі вызваленыя беларускія палітвязні, то асвятленне гэтай падзеі ў Zerkalo набрала 9 мільёнаў праглядаў на ўсіх платформах. Каля 80% праглядаў прыйшлося на аўдыторыю ўнутры Беларусі.

Галасы, якія не знікаюць

Журналісты Zerkalo працуюць у цяжэйшых рэпрэсіўных умовах у свеце. Любы кантакт з медыя з тэрыторыі Беларусі лічыцца крымінальным злачынствам і можа пагражаць пакараннем у выглядзе ад сямі да дзесяці гадоў пазбаўлення волі. Нягледзячы на гэта, людзі працягваюць выходзіць на сувязь. Кожны дзень Zerkalo публікае матэрыялы на падставе інфармацыі, якой з імі дзеліцца аўдыторыя.

Яны тлумачаць, што іх крыніцы ніколі не былі раскрытыя, а значыць — ніколі не былі выкрытыя. Як кажа каманда, «давер — гэта ўсё».

Яны таксама распрацавалі абыходны спосаб на выпадак, калі людзям занадта рызыкоўна звязвацца з імі напрамую і перадаваць інфармацыю. Тады яны просяць людзей спачатку апублікаваць свае гісторыі ўласнаруч ў сваіх сацыяльных сетках.

«Можа, хтосьці зробіць відэа ў TikTok або нешта апублікуе ў Instagram. Тады мы можам гэта выкарыстаць. Гэта спосаб расказаць пра праблемы звычайных, маленькіх людзей».

Zerkalo робіць усё магчымае, каб абараніць свае крыніцы. «Мы часта атрымліваем просьбы выдаліць матэрыял. Калі гэта не публічная асоба, мы заўсёды гэта робім. Мы разумеем, што тут, у Вільнюсе і Варшаве, мы ў бяспецы. Але нашы чытачы — не».

Фінансавыя цяжкасці

Zerkalo сутыкаецца з тымі ж праблемамі, што і ўсе незалежныя беларускія медыя, асабліва калі гаворка ідзе пра фінансаванне.

«Мы не можам быць самадастатковымі, — прызнае адзін з членаў каманды. — Мы спрабуем стаць больш камерцыйнымі, у тым ліку за кошт банернай рэкламы, але наша аўдыторыя знаходзіцца ў Беларусі, а рэкламадаўцы павінны быць па-за межамі краіны. Наш кантэнт не з’яўляецца актуальным для літоўскага ці польскага бізнесу».

Працяг працы медыя залежыць ад падтрымкі донараў, але леташняя страта амерыканскага фінансавання моцна па іх ударыла: яны страцілі 20% свайго бюджэту. Еўрапейскі фонд за дэмакратыю (EED) аказвае Zerkalo ключавую інстытуцыйную падтрымку. Сёння каманда Zerkalo працягвае шукаць і расказваць гісторыі ў краіне, у якую не можа вярнуцца, працуючы для аўдыторыі, якой пагражае турэмны тэрмін ужо толькі за чытанне іх публікацый. Яны — люстэрка, якое працягвае адлюстроўваць праўду пра іх дом.

Еўрапейскі фонд за дэмакратыю

Zerkalo атрымала падтрымку дзякуючы ўнёску Еўрапейскай камісіі ў Еўрапейскі фонд за дэмакратыю — незалежную грантадаўчую арганізацыю, заснаваную ў 2013 годзе Еўрапейскім саюзам і дзяржавамі-членамі ЕС як аўтаномны траставы фонд для падтрымкі дэмакратыі ў краінах Еўрапейскага суседства, на Заходніх Балканах, у Турцыі і па-за іх межамі.

Еўрапейскі фонд за дэмакратыю падтрымлівае арганізацыі грамадзянскай супольнасці, прадэмакратычныя рухі, грамадзянскіх і палітычных актывістаў, а таксама незалежныя медыяплатформы і журналістаў, якія працуюць дзеля плюралітычнай і дэмакратычнай палітычнай сістэмы.

Фонд быў створаны Еўрапейскім саюзам як незалежны дадатковы механізм для аператыўнай і гнуткай тэхнічнай і фінансавай падтрымкі дэмакратызацыі і прасоўвання правоў чалавека ў краінах Еўрапейскага суседства.

Гэта гісторыя ўпершыню была апублікавана Еўрапейскім фондам за дэмакратыю.