«Я ведаў, што пасля 2020 года пачнуцца рэпрэсіі — проста не ўсведамляў іх маштабу». Інтэрв’ю з былым беларускім палітвязнем Андрэем Чапюком

У мінулым кастрычніку Андрэй Чапюк ужо паўгода як вызваліўся з беларускай турмы і пакінуў краіну дзеля ўласнай бяспекі. У тым кастрычніку таксама прайшло пяць гадоў з моманту яго зняволення. У гэтым інтэрв’ю з Human Rights House Foundation (HRHF) Чапюк расказаў пра адаптацыю пасля турмы і ў новай краіне, а таксама пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі і сваіх калег, якія дагэтуль застаюцца за кратамі.

— Як Вы, Андрэй?

— Ну, справы паціху робяцця, адбываюцца розныя працэсы. У маім асабістым жыцці галоўная ўвага цяпер скіраваная на здароўе, бо гэта найбольш тэрміновыя праблемы. А ў вольны час займаюся іншымі справамі.

— Праблемы са здароўем — гэта наступствы зняволення?

— Так, бо, на жаль, гэта немагчыма кантраляваць. Самі ўмовы ўтрымання і пастаянны стрэс, да якога з часам можаш прызвычаіцца і перастаць яго заўважаць, моцна б’юць па здароўі. Наступствы праяўляюцца не ў турме, а пазней, калі ты ўжо на волі. На працягу першага года ці паўтара ўсё выходзіць на паверхню — увесь досвед зняволення. Нібыта арганізм нарэшце адчувае, што можа адпусціць усё тое, што назапасілася ў турме.

— У кастрычніку 2025 года было шэсць месяцаў з моманту вашага вызвалення і пяць гадоў ад арышту. Што для Вас цяпер значаць гэтыя даты? Якія пачуцці яны ў вас выклікаюць?

— Калі сядзеў у турме, то шэсць месяцаў, потым год, два, тры — яны адчуваліся па-дзіўнаму нязначнымі. Вакол цябе заўсёды былі людзі, якія ўжо прайшлі гэта і адбывалі значна большыя тэрміны. У турме ўсё адноснае: нехта правёў больш дзён у штрафным ізалятары, у кагосьці даўжэйшы тэрмін — і таму ўласныя даты здаюцца меншымі, менш значнымі. А калі выходзіш на волю, разумееш, наколькі вялізнымі на самой справе былі гэтыя адрэзкі часу.

Асабліва калі пачынаеш зноў наладжваць жыццё, то ўспрымаеш гэта інакш: велізарны адрэзак часу — гэта перыяд, за які на волі можна было б зрабіць вельмі шмат і жыць паўнавартасным, насычаным жыццём. Турэмны час па сутнасці — пусты час. І з кожным наступным месяцам становіцца ўсё менш магчымасцяў ператварыць яго для сябе ў нешта значнае, бо сістэма гэтыя магчымасці паступова адбірае. У Беларусі пяць гадоў таму існавала больш спосабаў зрабіць гэты час хаця б адносна карысным. Найперш, я маю на ўвазе, развіццё ўласнага патэнцыялу — перадусім, адукацыя. Цяпер большасці такіх магчымасцяў ужо няма.

Мінула пяць гадоў з моманту затрымання Машы (Марфа Рабкова — каардынатарка «Вясны», якую асудзілі на 14 гадоў і 9 месяцаў). Я добра памятаю той дзень, і, вядома, гэта страшна. Цяпер, калі ты на волі, гэта ўспрымаецца інакш, бо ты разумееш, што пяць гадоў — вельмі доўгі час. За гэты час Маша прапусціла так шмат, пакінула столькі ўсяго. Ёсць і праблемы са здароўем — думаю, калі яна выйдзе на волю, калі стане вольнай, гэта будзе адчувацца яшчэ цяжэй, значна мацней, чым тое фрагментарнае, што мы ведаем пра яе стан цяпер.

— Вы ўзгадалі пра магчымасці адукацыі ў турме. Што змянілася?

— Калі я трапіў ў папраўчую калонію ў 2023 годзе, то кожны зняволены меў права падаць заяву на атрыманне сярэдняй спецыяльнай адукацыі. Справа была нават не ў дыпломе, проста гэта давала крыху больш свабоды вучыцца і праводзіць час з карысцю. Праз шэсць месяцаў прыехалі чыноўнікі з Дэпартамента выканання пакаранняў, заўважылі, што сярод навучэнцаў шмат тых, хто знаходзіцца ў «экстрэмісцкіх» спісах, і вырашылі ўвогуле перакрыць доступ да адукацыі.

Адначасова з гэтым з турэмных бібліятэк пачалі прыбіраць кнігі на замежных мовах. Гэта абсурд: у школах у Беларусі вывучэнне замежных моў з’яўляецца абавязковым, многія зняволеныя паводле закону павінны атрымаць базавую адукацыю, і пры гэтым паліцы з кнігамі на замежных мовах сталі пустымі. Спачатку там стаялі вялікія стосы кніг, хай сабе і старых, а праз паўгода на той паліцы засталіся толькі тры падручнікі па беларускай мове.

Людзі спрабавалі хаваць уласныя кнігі, пераклейваць вокладзі, але супрацоўнікі ўсё адно знаходзілі іх і канфіскоўвалі. Яны нават забіралі асабістыя кнігі, якія зняволеным дазволена атрымліваць і набываць, — іх «адпраўлялі на захоўванне» без усялякага пратаколу канфіскацыі. Кнігі проста знікалі. А ўнутры турмы кнігі маюць вялікую каштоўнасць.

— Чаму кнігі канфіскоўвалі?

— Думаю, гэта была карная мера. Хтосьці ў ведамстве ўбачыў, што зняволеныя, асабліва палітвязні, выкарыстоўваюць законныя элементы распарадку дня, каб захаваць хоць нейкую якасць жыцця: чытаць і вучыцца. Логіка сістэмы такая: «Яны павінны пакутваць кожную гадзіну». А паколькі палітвязні звычайна асабліва цэняць кнігі і адукацыю, сістэма вырашыла пазбавіць іх і гэтага.

— Калі б Вас не пасадзілі ў турму, як, думаеце, магло б скласціся Ваша жыццё?

— Цяжка сказаць. У мяне не было б тых унікальных ведаў, досведу і кантактаў, якія маю цяпер.

Улічваючы сітуацыю ў Беларусі, хутчэй за ўсё, я ўсё роўна ці апынуўся б у зняволенні, ці быў бы вымушаны з’ехаць у эміграцыю. Яшчэ да майго арышту многія людзі з’ехалі з краіны — неабавязкова з-за непасрэднай пагрозы бяспекі, а таму што псіхалагічна гэта было невыносна. Ты адкрываеш любы навінавы сайт і бачыш жорсткі гвалт — на тваёй вуліцы ці ў суседнім раёне. Гэта быў шок, калі натоўпы людзей, якіх сілавікі збівалі дубінкамі, не аказвалі ніякага супраціву, а міліцыянеры беспакарана разбівалі машыны. Гістарычна ў Беларусі пасля хваляў грамадзянскай актыўнасці звычайна наступаюць рэпрэсіі. Як правіла, яны накіраваныя супраць пэўных сацыяльных груп або арганізацый.

— То бок, да арышту Вы не маглі ўявіць, што гэта закране асабіста Вас?

— Я думаў, што ў горшым выпадку мяне могуць затрымаць максімум на тры дні ў межах стандартнай працэдуры: праверыць на наяўнасць крымінальнай справы, нічога не знайсці і адпусціць. Я не мог уявіць сабе масавы пераслед звычайных людзей па сфабрыкаваных абвінавачваннях, калі рэчы, якія раней ніколі не лічыліся злачынствамі, — каментарыі ў сацсетках, фатаграфіі, налепкі — раптам абвяшчаюцца «экстрэмізмам» або «абразамі». Яны перапісалі працэдуры, прыдумалі «экспертаў» і «сведак», і з дапамогай гэтых махінацый пачалі масава саджаць людзей за краты. Я не думаў, што гэта можа зайсці так далёка.

— Што для Вас цяпер азначае «свабода» ў параўнанні з тым, як Вы раней успрымалі яе раней і адразу пасля вызвалення?

— Раней я думаў пра яе па-філасофску: свабода асобы, свабода ўдзелу ў чымсьці і базавыя правы. Цяпер гэта значна больш пра адказнасць і бяспеку, пра асабістую адказнасць, але таксама і пра адказнасць інстытуцый. Раней я больш засяроджваўся на асобных людзях. Цяпер больш звяртаю ўвагу на тое, як інстытуцыі ўхіляюцца ад адказнасці. У Беларусі людзі рэгулярна церпяць ад дзяржаўных органаў і арганізацый, часта з парушэннем закону, але пры гэтым не існуе рэальных механізмаў, каб прыцягнуць інстытуцыі да адказнасці.

Да затрымання ўсё было зусім інакш, калі параўноўваць паўсядзённае жыццё ў Беларусі і Польшчы: штодзённае жыццё адчувалася напружаным, пастаянны фонавы страх, бо ты ніколі не ведаў, у бяспецы ты ці не. Было цяжка расслабіцца. Цяпер усё інакш: па-за межамі Беларусі можна сапраўды адпачыць, адчуць штодзённую свабоду і па-сапраўднаму атрымаць асалоду ад спакою. Такія выклікі, як бюракратыя або моўныя бар’еры, можна пераадолець, проста патрэбна больш часу. Калі нешта не атрымліваецца, то гэта не катастрофа.

— Як змянілася Ваша жыццё за першыя шэсць месяцаў пасля вызвалення?

— Адразу пасля вызвалення я не мог да канца ўсвядоміць, што на волі. Я ўяўляў, што буду побач з блізкімі і напружанне знікне, але насамрэч я знаходзіўся ў нейкім ступары. Першы месяц у Беларусі мой настрой быў крыху дэпрэсіўны, бо былі пастаянныя праверкі і візіты міліцыі. Здавалася, што я праводзіў больш часу з міліцыянерамі, чым з сябрамі і сям’ёй.

Само рашэнне з’ехаць не было складаным — яно было відавочным. Адзінае, што палохала, — страх, што можа не атрымацца. Я знаходзіўся пад прэвентыўным наглядам, быў унесены ў «тэрарыстычныя» і «экстрэмісцкія» спісы. Я разумеў, што не вытрымаю паўтара года, якія мне прызначылі, без таго, каб мяне не «падставілі» пад парушэнні — міліцыя карысталася такімі метадамі яшчэ да 2020 года. Калі б мая спроба з’ехаць не ўдалася, я, хутчэй за ўсё, зноў бы апынуўся ў турме.

Прайшло крыху часу. Цяпер пра гэта гаварыць ужо не так цяжка, як раней. Ад’езд азначаў страту непасрэднага кантакту з сям’ёй і блізкімі, а таксама з самой краінай — яе мясцінамі і прыродай, да якіх я прывязаны. Я не ведаю, калі змагу вярнуцца.

— Як бы выглядала жыццё, калі б Вы пасля вызвалення засталіся ў Беларусі?

— Чым даўжэй ты правёў у зняволенні, тым цяжэй праходзіць пераход. Ты выходзіш у свет, які ў апошні раз бачыў напрыканцы 2020 года, падчас кавіду, калі людзі хадзілі ў масках. Цяпер ідзе вайна. Беларусь адчуваецца пустой. У ёй шмат працоўных мігрантаў, нават у малых гарадах, бо проста няма каму працаваць. Тэхналогіі зрабілі вялікі скачок наперад — электрамабілі, усё мадэрнізавалася. Ад цябе чакаюць, што ты адразу ўключышся ў гэты новы свет.

Адначасова прысутнасць міліцыі пастаянная: абавязковыя адзнакі двойчы на месяц, штотыднёвыя «лекцыі», начныя візіты дадому — часта аб 11-й ці апоўначы, з ліхтарыкамі ў твар, з уключанымі нагруднымі камерамі, з пытаннямі пра твае «абавязкі», калі ты толькі што прачнуўся.

Ты ўспрымаеш гэты ціск як нешта дадзенае. Ты прымушаеш сябе стрымлівацца, бо пасля калоніі ў цябе ўжо сфарміраваўся рэфлекс: перад табой прадстаўнік дзяржавы або сілавых структур, нават размова з ім на павышаных танах небяспечная і можа мець наступствы.

«Вішанька на торце» — праца. На працягу 15 дзён пасля вызвалення ты павінен уладкавацца на працу, стаць самазанятым або зарэгістравацца як індывідуальны прадпрымальнік. Калі гэтага не зрабіць, то гэта будзе лічыцца парушэннем умоў нагляду. Спачатку, як правіла, пагражае адміністратыўнае пакаранне (штраф ці арышт), але пры паўторным парушэнні наступствы будуць значна сур’ёзнымі — аж да крымінальнай адказнасці. Гэта азначае, што калі я не ўладкуюся на працу і адбуду свае 24 гадзіны па гэтым артыкуле, а потым, напрыклад, праеду ў грамадскім транспарце без білета і мяне зловяць, то ў мяне ёсць вялікая верагоднасць аказацца ў папраўчай установе адкрытага тыпу, бо гэта ўжо будуць два парушэнні.

Як чалавек з «тэрарыстычнага» спісу, ты не можаш адкрыць банкаўскі рахунак, зарэгістраваць бізнес, карыстацца паслугамі натарыусаў, наймаць адвакатаў або афармляць страхоўку. Нават з атрыманнем SIM-карты могуць узнікнуць праблемы.

Таму ты бярэшся за любую працу, а потым высвятляецца, што табе не могуць выдаць зарплатную карту.

Тым часам усё больш дзяржаўных органаў атрымліваюць права выклікаць цябе да сябе — я сам атрымліваў такія лісты. Я думаў, што не абавязаны з’яўляцца, бо гэта была не міліцыя. Потым я прачытаў уважліва — не, абавязаны. Я таксама павінен прыходзіць і да іх, бо ў іх ёсць такія паўнамоцтвы. Гэтыя так званыя дзяржорганы — не праваахоўныя структуры, а нейкія «дзяржаўныя аб’яднанні» — з’явіліся тады, калі я сядзеў у турме, і ім надалі паўнамоцтвы. Адмовы прыходзіць на іх сустрэчы без прычыны цягнуць за сабой адміністратыўнае пакаранне.

Ты чакаеш, што пасля вызвалення міліцыі і ўсіх гэтых людзей у тваім жыцці больш не будзе, што ты зможаш адгарадзіцца ад гэтага разбуральнага свету. Ты думаеш: «Вось і ўсё, схаваюся ад таго грамадства і буду жыць у іншым і з іншымі каштоўнасцямі», але насамрэч ты застаешся акружаны той жа сістэмай. Яна цябе паглынае. Гэта псеўдасвабода: ты можаш выбіраць, што апрануць і калі класціся спаць у адрозненні ад турмы, але кантроль нікуды не знікае.

— У інтэрв’ю ў маі для «Вясны» Вы казалі, што ўсё яшчэ адкрываеце для сябе тое, што змянілася за час вашага зняволення. Што Вы зразумелі з таго часу? Ці было нешта асабліва нечаканае ці эмацыйна кранальнае?

— Пасля першых некалькіх тыдняў, калі вырашаў базавыя патрэбы, пачаў спрабаваць вяртаць тое, што ў мяне адабралі, — прафесійнае развіццё, кваліфікацыі, даўнія інтарэсы, якімі я не мог займацца. Я рэгулярна чытаю: каля дзясятка кніг, у тым ліку тэхнічных. Вывучаў базы даных і інструменты для распрацоўкі праграм. Паралельна вучу мясцовую мову пасля выезду ў эміграцыю, каб інтэгравацца, і чытаю мастацкую літаратуру, якую мне раілі.

Асабліва спадабаліся дзве кнігі: Noise: A Flaw in Human Judgment Даніэла Канемана, Аліўе Сібоні і Каса Санстайна, а таксама Outliers Малкальма Гладвела.

Найбольш мяне ўразіў штучны інтэлект. У турме да цябе даходзяць толькі абрыўкі інфармацыі і чуткі, што з’яўляецца нешта вельмі магутнае, што перафарматуе рынкі і забірае працоўныя месцы. Мне хацелася хаця б на базавым узроўні зразумець, як гэта працуе. Я сустрэў людзей, якія маглі нешта крыху патлумачыць, потым да нас дайшлі некаторыя матэрыялы па машынным навучанні, і я пачаў канцэптуальна ўлоўліваць, у чым сутнасць. А ўжо пасля вызвалення, калі я нарэшце сам паспрабаваў гэтыя інструменты, мяне ўразіла, наколькі яны цэласныя і цікавыя.

Шчыра кажучы, спачатку ў мяне было адчуванне, быццам я выйшаў з каменнага веку. Пасля таго доўгага часу было нават цяжка карыстацца камп’ютарам ці тэлефонам.

— Як да Вас дайшла інфармацыя пра паўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну? Як вы яе ўспрымалі і асэнсоўвалі?

— Навіны даходзілі да нас са спазненнем і праз расійскае ці беларускае тэлебачанне, дзе няспынна ішла прапаганда. Спачатку там расказвалі пра хаос ва Украіне, масавую раздачу зброі і рабаванні. Толькі пазней я даведаўся пра рэальнасць: захопленыя гарады, перарваную сувязь, вялікія страты. Увесь час прысутнічала адчуванне страху: ты зачынены ў скрыні, а за 500 кіламетраў адбываецца нешта жахлівае і яно толькі эскаліруецца.

Людзі абмяркоўвалі, калі гэта дабярэцца і да нас: ці ўступіць Беларусь у вайну, ці расійскія войскі проста будуць дзейнічаць з нашай тэрыторыі. Быў рэальны страх, што беларусаў, як і жыхароў Расіі, выкарыстаюць як расходны матэрыял, у тым ліку што на фронт могуць накіраваць зняволеных.

Я баяўся, што мы ў выніку — як гэта, па сутнасці, і адбываецца цяпер — будзем саўдзельнікамі. Напэўна, гэта хвалявала мяне больш за ўсё: што мы будзем з гэтым кляймом, што і мы таксама будзем датычныя да гэтых жахлівых падзей. Калі ты ўсё яшчэ знаходзішся на той тэрыторыі, а тым больш у турме, ты разумееш, што цябе могуць лічыць адказным проста таму, што ты грамадзянін гэтай краіны, умоўна кажучы, краіны-агрэсара. І ты не можаш з’ехаць, не можаш нават мінімальна дыстанцыянавацца і сказаць: «Я не там, я не маю да гэтага ніякага дачынення», бо ўсё гэта тут і цяпер, яно яшчэ мацней цісне на цябе.

Нават ахоўнікі ў тыя першыя дні былі напалоханыя. Гэта было відаць, яны таксама сачылі за альтэрнатыўнымі крыніцамі інфармацыі. Думаю, пасля гэтага многія маладыя супрацоўнікі турмаў і следчых ізалятараў звольніліся — не толькі таму, што праца там цяжкая і дрэнна аплачваецца, але і таму, што вайскоўцы сёння ў Беларусы выконваюць волю дыктатара, а заўтра могуць аказацца гарматным мясам у вайне, якая Беларусі зусім не патрэбная.

— Мы чуем, што міжнародная ўвага часам можа прывесці да дадатковых рэпрэсій супраць палітвязняў у Беларусі. Ці праўда гэта?

— Гэта складана. Рэпрэсіі адбываюцца рэгулярна незалежна ад публічнасці. Часам улады пачынаюць ціснуць на чалавека адразу пасля першых згадак у медыя, каб ён потым сказаў сваякам: «Нічога не пішыце, вы толькі пагаршаеце».

Калі ёсць пастаянная ўвага, я бачыў і іншае: пасля паведамленняў пра здзекі ў калоніі або СІЗА прыязджаюць праверкі з Дэпартамента выканання пакаранняў, пракуратуры і г.д. Падчас праверак турмы часта «хаваюць» людзей у штрафных ізалятарах, але ў цэлым да тых, пра каго шмат пішуць, часам ставяцца асцярожней, каб пазбегнуць праблем. А калі публічнасць эпізадычная — адзін допіс і потым цішыня, — ціск, як правіла, толькі ўзмацняецца.

Таксама надзвычай важна трымаць у публічнай прасторы такія тэмы, як здароўе палітвязняў: чым часцей правяраюць медыцынскія часткі, чым больш парушэнняў фіксуецца, тым лепш гэта ў доўгатэрмірновай перспектыве для зняволеных. Турэмная медыцына паўсюль дрэнная.

— Як сёння можна падтрымліваць палітвязняў, каб яны не адчувалі сябе забытымі? Лістамі?

— З лістамі цяпер складана. Большасць з іх не даходзіць. Іх, думаю, фільтруюць яшчэ на ўзроўні пошты, і звычайна зняволеныя атрымліваюць карэспандэнцыю толькі ад блізкіх сваякоў. Перадаць салідарнасць наўпрост амаль немагчыма, бо інфармацыйная блакада вельмі шчыльная.

Тым не менш пісаць усё роўна важна, асабліва калі гэта зладжаныя кампаніі — напрыклад, да дня нараджэння і падобных дат. Нават калі лісты не даходзяць да самога чалавека, улады бачаць гэтую актыўнасць. Гэта трымае справы на парадку дня і можа стрымліваць злоўжыванні, бо чыноўнікі разумеюць: любы інцыдэнт можа быць неадкладна агучаны публічна. Сваякам варта захоўваць і фатаграфаваць тыя лісты, якія ўсё ж даходзяць. Я сам атрымліваў такія лісты — гэта вельмі кранальна. Часам, нягледзячы ні на што, некалькі лістоў праскокваюць праз «фаервол». Гэта здараецца рэдка, але ўсё ж здараецца.

Калі ёсць магчымасць рабіць гэта ў большым маштабе з нагоды канкрэтных дат — гэта вельмі важна, бо прынамсі рэпрэсіўныя органы, адміністрацыя і Камітэт дзяржаўнай бяспекі бачаць, што пра людзей не забыліся, што яны застаюцца ў фокусе ўвагі. Іх мэта якраз у тым, каб перакрыць інфармацыю і абарваць любую магчымасць салідарнасці.

— Ці адчувалі Вы асабіста салідарнасць звонку, знаходзячыся ў інфармацыйным вакууме?

— Механізмы існуюць, але цяпер неразумна агучваць іх публічна. Тое, што раней працавала, закрываюць адразу, як толькі пра гэта кажуць публічна. Сваякі, якія дзеляцца інфармацыяй, знаходзяцца пад сур’ёзнай пагрозай, бо многія арганізацыі ў Беларусі прызнаныя «экстрэмісцкімі». Нават проста інфармаванне пра стан здароўя зняволенага можа быць кваліфікавана як «супрацоўніцтва з экстрэмісцкім фарміраваннем».

Мы бачылі падобныя выпадкі — напрыклад, маці Аляксандра Францкевіча была затрыманая падчас спаткання з сынам разам са сваёй сястрой, якую пазней адпусцілі. Маці, Таццяна Францкевіч, асудзілі на тры гады і тры месяцы, у тым ліку па абвінавачванні ў садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці. Яна была адзінай крыніцай інфармацыі пра Аляксандра, а пасля яе зняволення мы нічога не ведаем пра ягоны стан.

— Як складваецца Ваша жыццё ў выгнанні? Ці з’явіліся нейкія нечаканыя выклікі?

— Ніякіх вялікіх нечаканасцяў. Мне пашанцавала трапіць да людзей, якія дапамаглі з практычнымі пытаннямі і падзяліліся досведам. Паколькі многія ўжо прайшлі праз падобныя сітуацыі, існуе пэўная сістэма падтрымкі. І гэта дапамога адыграла вельмі вялікую ролю.

— А як з дакументамі, візамі і медыцынскай дапамогай? У многіх беларусаў за мяжой заканчваюцца старонкі ў пашпартах, і яны не могуць іх аднавіць.

— Так, гэта праблема. Атрыманне часовага дазволу на жыхарства бюракратычна вельмі складанае, а правілы пастаянна змяняюцца (напрыклад, у Польшчы). Я асабіста аднавіў дакументы яшчэ ў 2019 годзе, таму меў пэўны запас. Але для многіх іншых, асабліва з улікам апошніх вызваленняў, памілаванняў і выдварэнняў, гэта праблема становіцца ўсё больш вострай. Мне хацелася б, каб заканадаўцы ўзнялі гэта пытанне і стварылі механізмы легалізацыі пражывання і перамяшчэння для беларусаў у межах Еўрапейскага саюза.

— Чаму, на Вашу думку, за чатыры з паловай гады такіх механізмаў не з’явілася?

— Таму што гэта складана. Неабходна ўзгадніць інтарэсы і пазіцыі многіх краін, а гэта патрабуе часу. Да таго ж існуюць іншыя крызісы: з аднаго боку — вайна ва Украіне, канфлікт паміж Ізраілем і Палестынай і іншыя драматычныя падзеі. Такія сітуацыі патрабуюць хуткіх і неадкладных рэакцый. Пытанне з беларускімі дакументамі адыходзіць на другі план. Але я спадзяюся, што дэмакратычныя краіны знойдуць спосабы дапамагчы беларусам, якіх фактычна пазбавілі грамадзянства, задаволіць базавыя патрэбы — у медыцынскай дапамозе, інтэграцыі, магчымасці працаваць і жыць. Нават калі паглядзець на статыстыку, у мяне склалася ўражанне, што беларусы ў эміграцыі рэдка парушаюць закон або ствараюць праблемы. Людзі проста хочуць нармальна жыць і працаваць, быць хоць трошкі шчаслівымі.

— Ці плануеце вы і далей займацца праваабарончай дзейнасцю?

— Так. Мне гэта цікава, у мяне ўсё яшчэ свежы асабісты досвед, ёсць шмат пытанняў, звязаных з незаконным зняволеннем у Беларусі, якія для мяне важныя — ад умоваў утрымання да медыцынскай дапамогі. Я планую і далей супрацоўнічаць з «Вясной» па гэтых тэмах.

— Ці адчуваецце Вы ціск з боку беларускіх уладаў за тое, што выказваецеся публічна за мяжой?

— Не асабіста ў мой бок. Прынамсі, цяпер. Ціск не заўсёды наўпрост звязаны з тым, што ты даеш інтэрв’ю. Часам яны дзейнічаюць проста таму, што могуць. Нядаўна былі выпадкі, калі яны фіксавалі ўдзельнікаў прадэмакратычных мерапрыемстваў, заводзілі супраць іх крымінальныя справы ў Беларусі і канфіскоўвалі маёмасць праз спецыяльна наладжаныя прававыя механізмы і суды. Потым гэту маёмасць прадаюць на аўкцыёнах, папаўняюць за яе дзяржаўны бюджэт, які далей выкарыстоўваюць у інтарэсах улады.

Ёсць ціск на сваякоў, якія застаюцца ў Беларусі. Адзін з нядаўніх прыкладаў — блогер Павук. Пасля таго як ён з’явіўся на ЛГБТ+ прайдзе ў міліцэйскай форме, пачалі ціснуць на яго маці ў Беларусі. Найбольш палохае непрадказальнасць: няма ніякай логікі, на якую можна было б абаперціся. У такіх рэпрэсіях увогуле няма логікі ці здаровага сэнсу. Яны могуць адбывацца без усялякай сувязі з канкрэтнай падзеяй ці інтэрв’ю — проста таму, што яны могуць у любы момант. Магчыма, гэта выклікае найбольшую фрустрацыю.

— Чаго Вы найбольш баіцеся, калі думаеце пра будучыню, і што дае Вам надзею?

— Баюся, што праблемы беларусаў будуць забытыя, што пасля ўсяго перажытага ніхто так і не панясе адказнасці. Ёсць мноства запісаў, дакументаў, сведчанняў, ёсць сем’і, якія страцілі блізкіх. Ці адкажа хтосьці за гэта? Вось гэта сапраўды палохае.

Надзею мне дае рух наперад і прыняцце рашэнняў, нават калі яны далёкія ад ідэальных. Напрыклад, апошнія вызваленні палітвязняў. Вядома, было б значна лепш, каб несправядліва зняволеных выпускалі не тады, калі да канца тэрміну застаецца ўсяго некалькі месяцаў, і каб людзей проста выпускалі, а не выганялі з краіны.

Самі вызваленні і дыялог вакол іх даюць надзею, што блізкія і былыя сукамернікі выйдуць на волю, перастануць там пакутваць і нарэшце змогуць жыць свабодна, адчуваць свабоду і зноў радавацца жыццю — так, як гэта робяць многія людзі тут, па-за межамі Беларусі.

Арыгінальны матэрыял быў апублікаваны на Human Rights House Foundation