წრიული ეკონომიკა: როგორ შეუძლიათ მომხმარებლებს, ბიზნესსა და მთავრობას, ერთად შექმნან მეტად მდგრადი ეკონომიკა

რა არის წრიული ეკონომიკა?

წრიული ეკონომიკა პროდუქტის წარმოებისა და მოხმარების ახალი გზა არის. ის გვეხმარება გადავიაზროთ, თუ როგორ ვგეგმავთ, ვქმნით და ვიყენებთ სხვადასხვა პროდუქტს, რათა ნივთები მეტად გამძლე, მათი წარმოების პროცესი კი მეტად ეკომეგობრული იყოს.

რეალურად, ეს ნიშნავს ნარჩენების მინიმუმამდე შემცირებას. როცა პროდუქტი ვარგისი აღარ არის, მასალა, რომლისგანაც ის შედგება, შეძლებისდაგვარად რჩება ეკონომიკურ ბრუნვაში მეორეული მოხმარების, შეკეთების, გადამუშავებისა თუ აღდგენის გზით. ეს მასალის მრავალჯერ გამოყენების შესაძლებლობას იძლევა. 

წრიული ეკონომიკა განსხვავდება წარმოების ტრადიციული, წრფივი მოდელისგან, რომელიც ეყრდნობა პრინციპს, „მოიპოვე-შექმენი-მოიხმარე-გადააგდე“ და იყენებს დიდი რაოდენობის იაფფასიან, ადვილად ხელმისაწვდომ ნედლეულსა და ენერგიას.

შეზღუდული რესურსების სამყაროში აუცილებელია, რომ გადავაფასოთ წარმოებისა და მოხმარების ფორმები. ეს ნიშნავს:

• ერთჯერადი გამოყენების პლასტმასის მსგავსი ნარჩენების მქონე პროდუქტის ეკონომიკური ბრუნვიდან ეტაპობრივად ამოღებას;
• მეტად „ჭკვიანი“ პროდუქციის დამზადებას, რომელიც იყენებს ნაკლებ მასალას ან გადამუშავებულ მასალას და რომლის ხელახლა გამოყენება, შეკეთება ან გადამუშავება მეტად მარტივია;
• მეტად სუფთა და ენერგოეფექტიან წარმოებას;
• პროდუქტების მეტი ხნით გამოყენებას ან მათ ახლებურად გამოყენებას, მათი გადაყრის ნაცვლად; 
• ნარჩენებიდან ენერგიის მოპოვებას, რაც უნდა იყოს ბოლო ნაბიჯი, როცა მასალის ხელახლა გამოყენება ან გადამუშავება შეუძლებელია.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

დღეს ჩვენ რესურსებს იმაზე 50%-ით სწრაფად მოვიხმართ, ვიდრე დედამიწას შეუძლია მათი შევსება. წრფივიდან წრიულ ეკონომიკაზე გადასვლა რამდენიმე მიზეზით არის აუცილებელი:

გარემოს დაცვა

პროდუქტების ხელახლა გამოყენებისა და გადამუშავებისას ჩვენ უფრო ნელა მოვიხმართ ბუნებრივ რესურსებს, ნაკლებად ვანადგურებთ ლანდშაფტსა და საცხოვრებელ გარემოს და უკეთ ვინარჩუნებთ ბიომრავალფეროვნებას. ამასთან, ამ გზით ნაკლები სათბურის აირიც გამოიყოფა.

ნედლეულზე დამოკიდებულების შემცირება

მსოფლიოს მოსახლეობა იზრდება და მასთან ერთად იზრდება შეზღუდული რაოდენობის ნედლეულზე მოთხოვნაც. წრიული ეკონომიკა ამცირებს ნედლეულის მიწოდებასთან დაკავშირებულ ისეთ რისკებს, როგორიცაა ფასების მერყეობა, ხელმისაწვდომობა და იმპორტზე დამოკიდებულება.

სამუშაო ადგილების შექმნა და ფულის დაზოგვა

წრიულ ეკონომიკაზე გადასვლით შეიძლება გაიზარდოს კონკურენტუნარიანობა, ხელი შეეწყოს ინოვაციებს, დაჩქარდეს ეკონომიკური ზრდა და შეიქმნას ახალი სამუშაო ადგილები (მხოლოდ ევროკავშირში მოსალოდნელია, რომ 2030 წლამდე დაახლოებით 700,000 სამუშაო ადგილი შეიქმნება).

მწარმოებლებისთვის წრიული ეკონომიკის მოდელზე გადასვლა ნიშნავს ეფექტიანობის გაზრდას და მასალების ხელახლა გამოყენების ხარჯზე დამატებითი ღირებულების შექმნას. ეს, თავის მხრივ, ამცირებს ხარჯებს; გაუმჯობესებული მასალები, ტექნოლოგიური განვითარების მაღალი ტემპი და ენერგოეფექტიანობა კი მოგების მიღების მეტ შესაძლებლობას იძლევა.

მომხმარებლები მიიღებენ მეტად გამძლე და ინოვაციურ პროდუქტებს, რაც მათ გრძელვადიან პერსპექტივაში ფულს დააზოგვინებს. 

როგორ ავითარებს ევროკავშირი წრიულ ეკონომიკას?

ევროკავშირმა ეკონომიკის წრიულობის უზრუნველსაყოფად მსოფლიოში ყველაზე პროგრესული სამართლებრივი ბაზა შეიმუშავა. ეს წესები ეხება პროდუქტის მთელ სასიცოცხლო ციკლს. კერძოდ, წარმოების ისეთ ეტაპებს, როგორიცაა: 

• ნარჩენების უკეთ მართვა – ევროკავშირის ნარჩენების შესახებ ჩარჩო დირექტივა მკაფიო პრიორიტეტებს განსაზღვრავს: უპირველესად, არ უნდა დავუშვათ ნარჩენების წარმოქმნა, შემდეგ უნდა ხელახლა გამოვიყენოთ, გადავამუშაოთ, აღვადგინოთ და მხოლოდ ბოლოს განვათავსოთ. მწარმოებლები პასუხისმგებლები არიან ნარჩენებზე, რომელსაც მათი პროდუქტები წარმოქმნის. 
• ნარჩენების მრეწველობის სხვა სექტორებისთვის სასარგებლო რესურსად გარდაქმნა – სამრეწველო ნარჩენების რუკის შედგენით, რასაც სამეწარმეო სიმბიოზამდე მივყავართ, ერთი კომპანიის ნარჩენები მეორე კომპანიის ნედლეულად გადაიქცევა.
• გამძლე პროდუქტების დამზადება – ევროკავშირის ეკოდიზაინის შესახებ ჩარჩო დირექტივა უზრუნველყოფს იმას, რომ პროდუქტები მეტად გამძლე იყოს, საჭიროებდეს ნაკლებ რესურსს და შესაძლებელი იყოს მათი შეკეთება, ხელახლა გამოყენება თუ გადამუშავება. 
• მომხმარებელთა დახმარება გონივრული არჩევანის გაკეთებაში – ევროკავშირის რეგულაცია ეკოლოგიურ სერტიფიკაციაზე იძლევა მკაფიო ინფორმაციას პროდუქტზე (ვარგისიანობის ვადაზე, შეკეთების შესაძლებლობებზე თუ სათადარიგო ნაწილებზე), რათა ადამიანებმა მეტად ეკომეგობრული პროდუქტების არჩევა შეძლონ. 
• სახელისუფლებო ორგანოების აქტიურობა – მდგრადი საჯარო შესყიდვები მთავრობასა და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს მდგრადი პროდუქტების შეძენისკენ უბიძგებს, რაც წრიული ეკონომიკის პროდუქტებზე მოთხოვნას ზრდის. 

სამართლიანი წესები ევროკავშირში და მის საზღვრებს გარეთ – ევროკავშირის 2020 წლის წრიული ეკონომიკის სამოქმედო გეგმა უზრუნველყოფს იმას, რომ იმპორტირებული პროდუქცია ევროკავშირის წრიული ეკონომიკის სტანდარტებს შეესაბამებოდეს და, ამასთან, ევროკავშირიდანაც შემცირდეს მავნე ნარჩენების ექსპორტი სხვა ქვეყნებში.

როგორ უჭერს მხარს ევროკავშირი აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებს?

ევროკავშირის მხარდაჭერით, აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნები სულ უფრო უახლოებენ თავიანთ პოლიტიკას წრიულ ეკონომიკაზე ევროკავშირის სტანდარტებს. მაგალითად: 

• სომხეთი ევროკავშირის მხარდაჭერით ნერგავს წრიული ეკონომიკის მიდგომებს.
• მოლდოვამ 2024-2030 წლების გარემოსდაცვით სტრატეგიაში წრიული ეკონომიკის პრინციპები შეიტანა.
• უკრაინა ამზადებს წრიული ეკონომიკის ეროვნულ სტრატეგიას 2035 წლამდე. 

რეალურად, რეგიონში მრავალი მცირე საწარმო წრიული ეკონომიკის მეთოდებს  უკვე იყენებს, უბრალოდ, ჯერ ამ სახელს არ არქმევს. ევროკავშირის მხარდაჭერა მათ აღიარების მოპოვებაში, საქმიანობის გაფართოებასა და ახალ ბაზრებზე გასვლაში ეხმარება.

როგორ ხდება ეს? უკვე ათ წელზე მეტია, რაც ევროკავშირი უწყვეტად უჭერს მხარს რეგიონში წრიული ეკონომიკის განვითარებას. თავდაპირველად ეს პროგრამის, მწვანე ეკონომიკა აღმოსავლეთ სამეზობლოში (Greening Economies in the Eastern Neighbourhood 2013-17), ფარგლებში ხორციელდებოდა, ბოლო დროს კი – პროგრამის, EU4Environment – მწვანე ეკონომიკა (2019-24), ფარგლებში. პროგრამების მიერ შემუშავებული ზომები პროდუქტის მთელ სასიცოცხლო ციკლს მოიცავს (იქნება ეს დაგეგმარება, წარმოება თუ ნარჩენების მართვა). ამაში შედის: 

• რესურსების ეფექტიანი გამოყენება, სუფთა წარმოება და სამეწარმეო ნარჩენების რუკის შედგენა, რაც ამარტივებს იმის დადგენას, სად შეიძლება მასალების შემცირება ან სხვა სექტორებში ხელახლა გამოყენება.
• პროდუქტების გარემოსდაცვითი კვალის გამოთვლა, რათა კომპანიები აცნობიერებდნენ და ამცირებდნენ თავიანთი პროდუქტის ზემოქმედებას ბუნებაზე.
• ეკოლოგიური სერტიფიკაცია მომხმარებელს აწვდის ზუსტ ინფორმაციას მდგრადობაზე, ხოლო მდგრადი საჯარო შესყიდვები ეხმარება მთავრობებს, არჩევანი მეტად მწვანე პროდუქტსა და მომსახურებაზე შეაჩერონ. 
• ეკოინდუსტრიული პარკები, სადაც კომპანიები ერთმანეთს რესურსებსა და ენერგიას უცვლიან, ერთი სექტორის თანაპროდუქტს მეორე კომპანიის ნედლეულად აქცევს. 
• უნარების განვითარება და ტექნოლოგიური პროგნოზირება პრიორიტეტული ამოცანებისა და ღირებულების ჯაჭვებზე ერთიანი ხედვის შემუშავებას უწყობს ხელს. 

მომავალში ახალი პროგრამა, EU4Green აღდგენა აღმოსავლეთი (2025-2028), კონკრეტულ მხარდაჭერას უზრუნველყოფს. ციფრული ინსტრუმენტები საწარმოებს წრიული ეკონომიკის დასამკვიდრებლად ხელსაყრელი შესაძლებლობების აღმოჩენაში დაეხმარება; სადემონსტრაციო პროექტები აჩვენებს, როგორ უნდა დაინერგოს მეთოდები პრაქტიკაში; რესურსეფექტიანი და სუფთა წარმოების (RECP) კლუბების გაფართოებული ქსელები კოლეგიურ სწავლას შეუწყობს ხელს; წრიული ეკონომიკის სტრატეგიის შემმუშავებელი პლატფორმები ტექნოლოგიური პროგნოზირებისა და ევროპული სტანდარტების დანერგვის გზით დაეხმარებიან ადგილობრივ საწარმოებს, გავიდნენ ევროკავშირის ბაზრებზე.

დავზოგავ თუ არა ჩემი საწარმოსთვის ფულს წრიული ეკონომიკის დახმარებით?

ნამდვილად დაზოგავთ! ევროკავშირის მიერ დაფინანსებული ინიციატივები აღმოსავლეთ პარტნიორობის რეგიონში მომუშავე საწარმოებს წრიული ეკონომიკის მოდელის დანერგვაში ეხმარება, რის შედეგადაც ისინი ფულს ზოგავენ, ნაკლებ ენერგიასა და რესურსებს იყენებ და პროდუქტიულობას აუმჯობესებენ. 

მაგალითად, სომხეთში გზების მშენებელმა კომპანიამ, Ararat-Chansin, მონაწილეობა მიიღო EaP GREEN პროგრამის ფარგლებში განხორციელებულ რესურსეფექტიანი და სუფთა წარმოების (RECP) სადემონსტრაციო პროექტში. პროექტმა კომპანიას საწარმოო ობიექტზე ეფექტიანობის გასაზრდელად რამდენიმე რჩევა მისცა, მათ შორის, ელექტროგათბობის სისტემის ბუნებრივი აირით ჩანაცვლება და აღჭურვილობის შეკეთება და მოდერნიზაცია. ოთხი წლის თავზე წლიურად თითქმის 200,000 ევროს დაზოგვით კომპანიამ სრულად დაიბრუნა ჩადებული ინვესტიცია – მათ შორის, ასფალტის წარმოებისთვის საჭირო ელექტროენერგიის 73%-ით, ბუნებრივი აირის 42%-ით და წყლის 16%-ით შემცირების ხარჯზე.

დამატებითი ინფორმაცია: წრიული ეკონომიკა და ზრდის ახალი შესაძლებლობები სომხეთში;  ქვეყნის პროფილი: სომხეთი მწვანე ეკონომიკისკენ მიმავალ გზაზე

აზერბაიჯანში ბეტონის ქარხანამ, Shamkhal-86, მონაწილეობა მიიღო EU4Environment პროგრამის ფარგლებში განხორციელებულ RECP სადემონსტრაციო პროექტში. პროექტმა რესურსებისა და ფულის დაზოგვის სამი მარტივი გზა გამოავლინა: სილოსებში ფილტრებისა და ცემენტის დონის განმსაზღვრელი სენსორების დამონტაჟება (რაც ხელს უშლის გარემოს დაბინძურებას, ნედლეულის დანაკარგს და აღჭურვილობის შესაძლო დაზიანებას) და ქვიშისა და ხრეშის შესანახი საწყობების აშენება, რაც ქარისა და წვიმისგან დანაკარგს მინიმუმამდე ამცირებს. შედეგად, 5,000 ევროზე ოდნავ მეტი ინვესტიციით კომპანიას წელიწადში 75,000 ევროზე მეტის დაზოგვა შეუძლია.

დამატებითი ინფორმაცია: წრიული ეკონომიკა და ზრდის ახალი შესაძლებლობები აზერბაიჯანში; ქვეყნის პროფილი: აზერბაიჯანი მწვანე ეკონომიკისკენ მიმავალ გზაზე

EU4Environment პროგრამასთან თანამშრომლობით, ქართული ღვინის კომპანია, შატო მუკუზანი, ენერგიის წყაროდ ბუნებრივი აირის ბიომასის ნარჩენებით ჩანაცვლებას განიხილავს. ეს მას წლიურად 350,000 ევროს დააზოგვინებს, ამასთან, მნიშვნელოვნად შემცირდება ემისია და გადაიჭრება მყარი ნარჩენების მართვის პრობლემა. ამ ყველაფრისთვის კომპანიას 114,000 ევროს თავდაპირველი ინვესტიციის გაღება მოუწევს.

დამატებითი ინფორმაცია: წრიული ეკონომიკა და ზრდის ახალი შესაძლებლობები საქართველოში; ქვეყნის პროფილი: საქართველო მწვანე ეკონომიკისკენ მიმავალ გზაზე

მოლდოვაში კიშინიოვში მდებარე სტამბამ, Bons Offices, ენერგიისა და რესურსების ეფექტიანობის გასაზრდელად EaP GREEN პროგრამის ფარგლებში მიღებული ხუთი რეკომენდაცია გაითვალისწინა. 30,000 ევროზე ნაკლები თავდაპირველი ინვესტიციის ხარჯზე ის შვიდი წლის თავზე ყოველწლიურად თითქმის 40,000 ევროს ზოგავდა – ეს მოიცავს ელექტროენერგიის მოხმარების 23%-იან და გამოყენებული მასალის 10%-იან შემცირებას და პროდუქტიულობის ზრდას. 

დამატებითი ინფორმაცია: წრიული ეკონომიკა და ზრდის ახალი შესაძლებლობები მოლდოვაში; ქვეყნის პროფილი: მოლდოვა მწვანე ეკონომიკისკენ მიმავალ გზაზე

კომპანია Gardens of Karlivshchyna უკრაინის პოლტავის ოლქში წვენებსა და ჯემებს აწარმოებს. EU4Environment-ის ფარგლებში მოქმედი RECP კლუბების პროგრამაში მონაწილეობის შედეგად, კომპანია ფოტოვოლტური მზის სადგურის აშენებას გეგმას. ამით ის ყოველწლიურად ელექტროენერგიის მოხმარების 474,000 კილოვატ-საათით შემცირებას და გამონაბოლქვის 199 ტონა CO₂-ის ეკვ.-ით შემცირებას შეძლებს. ეს კომპანიას ენერგეტიკულად დამოუკიდებელს გახდის და იმის შესაძლებლობასაც მისცემს, რომ მორჩენილი ელექტროენერგია გაყიდოს. წლიურად თითქმის 42,000 ევროს დაზოგვა კომპანიას საშუალებას მისცემს, რომ ინვესტიცია ოთხ წელიწადზე ნაკლებ დროში დაფაროს. 

დამატებითი ინფორმაცია: წრიული ეკონომიკა და ზრდის ახალი შესაძლებლობები უკრაინაში; ქვეყნის პროფილი: უკრაინა მწვანე ეკონომიკისკენ მიმავალ გზაზე

თქვენი საწარმოსთვის სამომავლო შესაძლებლობების გასაგებად EU4Green აღდგენა აღმოსავლეთის ვებსაიტზე თვალი ადევნეთ შესაძლებლობების განყოფილებას.

ამასთან, EU4Environment პროგრამაც გთავაზობთ მნიშვნელოვან რესურსებს, რომლებიც დაგეხმარებათ, თქვენი საწარმო წრიული ეკონომიკის მოდელს მოარგოთ:

• შესავალი მწვანე ეკონომიკაში – ონლაინკურსი, რომელიც აღმოსავლეთ პარტნიორობის ყველა ქვეყნის ენებზეა ხელმისაწვდომი
• რესურსები რესურსეფექტიანობასა და სუფთა წარმოებაზე
• რესურსები მწვანე პროდუქციასა და საჯარო შესყიდვებზე

რისი გაკეთება შემიძლია მე, როგორც მომხმარებელს?

პროდუქტის მომხმარებელი წრიული ეკონომიკის განვითარებაში გადამწყვეტ როლს ასრულებს. იმისათვის, რომ „მდგრადი მომხმარებელი“ გავხდეთ, მოხმარების ყოველ ეტაპზე რიგი საკითხები უნდა გავითვალისწინოთ: 

• ყიდვა: დაუსვით თავს ეს კითხვები: მჭირდება ამ პროდუქტის ყიდვა (იქნებ, იჯარა, ქირის გადახდა ან ვინმესგან თხოვება სჯობდეს)? თუ მჭირდება, შემიძლია გამოყენებული (შეკეთებული ან მეორეული) პროდუქტი ვიყიდო? თუ ახალი უნდა ვიყიდო, რომელი ავარჩიო (გასათვალისწინებელია წარმოების ეკომეგობრული პროცესი, გამძლეობა, რამდენად მარტივად შეკეთდება და გადამუშავდება ის)?
• გამოყენება: გამოიყენეთ პროდუქტი რაც შეიძლება დიდხანს; მოუარეთ, გაწმინდეთ, განაახლეთ, შეაკეთეთ ის.
• გამოყენების ვადის დასასრული: თუ პროდუქტი აღარ გჭირდებათ, მაგრამ ის კიდევ მუშაობს, შემოწირულებად გაიღეთ, გაყიდეთ ან ვინმეს აჩუქეთ; ხოლო თუ აღარ მუშაობს, სათანადოდ განათავსეთ ის, კომპონენტები შემოწირულებად გაიღეთ ან გაყიდეთ, რათა პროდუქტის მაქსიმალური ნაწილის გადამუშავება თუ ხელახლა გამოყენება გახდეს შესაძლებელი. 

აი, კიდევ რამდენიმე რჩევა, რომელიც პროდუქტების მდგრადად გამოყენებასა და ნარჩენების შემცირებაში დაგეხმარებათ:

სურსათი: გაზომეთ, კვირაში რა რაოდენობის საკვები ნარჩენები გრჩებათ – ამ გზით შეიძლება აღმოაჩინოთ, რა მავნე ჩვევები გაქვთ.

ტანსაცმელი: შეარჩიეთ ხარისხიანი მასალა. იარლიყზე ნახეთ ქსოვილის შემადგენლობა, რომელ ქვეყანაშია დამზადებული და შეამოწმეთ ნაკერების ხარისხი. ეს დეტალები იმის გარკვევაში დაგეხმარებათ, რამდენ ხანს გაძლებს სამოსი. 

შეკეთება: ისწავლეთ, როგორ შეაკეთოთ ნივთები ან იპოვეთ ადამიანი, რომელსაც ეს შეუძლია. ტანსაცმელი მეტხანს გაგიძლებთ, თუ გარღვეული ნაკერის ან მომძვრალი ღილის დაკერებას შეძლებთ. და თუ ამის დრო არ გაქვთ, იპოვეთ ახლომახლო სახელოსნო ან სამკერვალო. 

ელექტრონიკა: დაფიქრდით, სანამ იყიდდეთ. ნამდვილად გჭირდებათ ახალი მოწყობილობა? რა სიხშირით გამოიყენებთ მას? და თუ მაინც იყიდით, გაუფრთხილდით მას. 

ნარჩენები: სახლშიც და სამსახურშიც გაამარტივეთ ნარჩენების დახარისხების პროცესი. სწორი ადგილი შეურჩიეთ ნაგვის ყუთებს და შვილებისთვის, ან თუნდაც უფროსი თაობის წევრებისთვის, მიაკარით ზედ სახალისო სტიკერები, რომლებითაც აღნიშნავთ, რა ტიპის ნარჩენებისთვისაა განკუთვნილი ესა თუ ის ყუთი. ეს ყველას დაეხმარება, რომ ნარჩენები სწორად დაახარისხოს.

გადადით ამ ბმულზე, რათა გაიგოთ მეტი რჩევა, რომელიც დაგეხმარებათ, მეტად ეკომეგობრული მომხმარებელი იყოთ.