უნდობლობა, ქაოსი და პანიკა. რა გავლენას ახდენს დეზინფორმაცია ადამიანებზე და რა უნდა გაკეთდეს ამასთან დაკავშირებით

უნდობლობა, ქაოსი და პანიკა. რა გავლენას ახდენს დეზინფორმაცია ადამიანებზე და რა უნდა გაკეთდეს ამასთან დაკავშირებით

აპრილი 17, 2020

“ამერიკელებს შეუძლიათ ბაქტერიოლოგიური იარაღის შექმნა”, “საქართველო სპეციალურად აინფიცირებს კოღოებს და გზავნის მათ რუსეთში”, “გამოქვეყნებულია მონაცემები მასობრივი სიკვდილის შესახებ ქართულ ლაბორატორიაში”. 

ეს არ არის ფრაზები ფილმებიდან აპოკალიფსის შესახებ, როგორც შეიძლება იფიქროთ. ეს არის ნაწყვეტები რუსეთის მასობრივი საინფორმაციო წყაროებიდან, რიჩარდ ლუგარის სახელობის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის  კვლევითი ცენტრის შესახებ, რომელიც თბილისის გარეუბანში მდებარეობს. ეს ლაბორატორია მუშაობს საქართველოსა და აშშ-ს პარტნიორული ურთიერთობის საფუძველზე. მაგრამ ცენტრის საქმიანობა რატომღაც ყველაზე მეტად აწუხებს რუსეთს, რომელიც უბრალოდ ბომბავს ლაბორატორიას დეზინფორმაციითა და ნეგატიური პროპაგანდით.  

“2018 წლის სექტემბერში მთელი მსოფლიო ლაპარაკობდა იმაზე, თუ როგორ გამოიყენა რუსეთმა დიდ ბრიტანეთში ბიოლოგიური აგენტი „ნოვიჩოკი“. საპასუხოდ, რუსეთმა დაიწყო  საუბარი ლუგარის ლაბორატორიის შესახებ,  სადაც აშშ თითქოსდა ამზადებდა ბიოლოგიურ იარაღს რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ”, გვიამბობს სოფო გელავა, საქართველოს მედიის განვითარების ფონდის მკვლევარი. 

თუ შეიყვანთ ფრაზას “ლუგარის ლაბორატორია” Google ან YouTube საძიებო ველში, ნახავთ, რომ ახალი ამბები ლუგარის ლაბორატორიის საშიშროების შესახებ სწორედ რუსეთის მედია საშუალებებით ვრცელდება. ამ მითების დასამსხვრევად, ლუგარის ლაბორატორიამ გახსნა საკუთარი კარი ყველა დაინტერესებული პირისათვის.

“ლაბორატორიას ეწვია უფრო მეტი რუსი ჟურნალისტი, ვიდრე ქართველი და მათ ჰქონდათ შესაძლებლობა ენახათ ყველა განყოფილება და გადაეღოთ სასურველი კადრები”, გვიამბობს საქართველოს დაავადებათა კონტროლის ეროვნული ცენტრის დირექტორის მოადგილე პაატა იმნაძე.

მაგრამ ლაბორატორიაში მუდმივმა ღია ექსკურსიებმაც კი ვერ მოახერხა ის, რომ რუსეთის მასობრივ საინფორმაციო საშუალებებს შეეცვალათ საკუთარი შეხედულება და გაეშუქებინათ სწორი ინფორმაცია.

მაგალითად, რუსეთის ახალი ამბების სააგენტომ „Sputnik“ აგდებულად და უნდობლობით აღწერა “ღია კარის დღე” ლაბორატორიაში.

რა თქმა უნდა, რუსეთის მედიის მიერ გაკეთებული არც ერთი “ხმამაღალი” განცხადება ლუგარის ლაბორატორიის შესახებ არ შეესაბამებოდა სიმართლეს, და ყველა მათგანი უარყოფილი იქნა ჯანმრთელობის სფეროს ექსპერტების მიერ. თუმცა რუსეთის მედია საშუალებებმა მაინც მიაღწიეს მიზანს და  საქართველოს მოსახლეობის 20% დარწმუნებულია, რომ ლაბორატორია ხელს უწყობს ეპიდემიების გავრცელებას. აი, ამგვარად მუშაობს დეზინფორმაცია პოსტსიმართლის ეპოქაში. 

დეზინფორმაცია = უნდობლობას, ქაოსს, პანიკას

2017 წელს ევროკავშირმა დაიწყო euvsdisinfo.eu გამოყენება რუსეთის მხრიდან დეზინფორმაციასთან საბრძოლველად. აღნიშნული ვებგვერდი ხელმისაწვდომია სამ ენაზე – ინგლისურად, რუსულად და გერმანულად. ვებგვერდზე განთავსებულია დეზინფორმაციის მონაცემთა ბაზა, რომელშიც თავმოყრილია 8 ათასამდე მაგალითი (დაწყებული 2015 წლიდან).

დეზინფორმაციული გზავნილების ნახევარი მიმართული იყო ექვს ქვეყანაზე – ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნები: აზერბაიჯანი (31), ბელარუსი (252), მოლდოვა (132), საქართველო (345), სომხეთი (80), უკრაინა (3193). დიდი ხანია, რუსეთს სწორედ მათი შენარჩუნება უნდა საკუთარი გავლენის ქვეშ.

ამ ქვეყნების წინააღმდეგ გამოყენებული დეზინფორმაციის ბევრი მაგალითი მიმართულია პანიკის დათესვაზე, შიდაპოლიტიკური მდგომარეობის დაძაბვაზე, დაშინებაზე ან საომარი დაძაბულობის გაღვივებაზე (უკრაინის შემთხვევაში). ხშირად გზავნილები უბრალოდ აბსურდულია, არის აშკარა სიცრუე ან დამახინჯებული ინფორმაცია. თუმცა მათი გავლენა კვალავ მნიშვნელოვანია.

  • community of collapse image 002
    EUvsDisinfo.eu contains nearly 8,000 examples of disinformation starting from 2015

“დეზინფორმაციით ყველაზე მეტად უკრაინა დაზარალდა რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიის და მისი დონბასში შეჭრის დროს. ეს იყო პროპაგანდის ჰიბრიდული ინსტრუმენტები მედიასა და სოციალურ ქსელებში”, გვიამბობს კრისტინა ზელენიუკი, უკრაინული ონლაინ მედია-საშუალების “Сегодня” მიმომხილველი.

სომეხი მედია-ექსპერტის სამველ მარტიროსიანის სიტყვებით, დეზინფორმაციის ბაზარი ძალიან დიდია და იქ კარგი სპეციალისტები მუშაობენ, რომლებიც გამუდმებით ეძებენ ადამიანებით მანიპულირების ახალ ინსტრუმენტებს და მეთოდებს.

“ახლა სოციალური ქსელების გამოყენებით პანიკის დათესვა რამდენიმე საათშია შესაძლებელი. ინფორმაცია ისეთი სისწრაფით ვრცელდება, რომ ადამიანებისთვის თითქმის შეუძლებელია დეზინფორმაციის ამოცნობა”, გვიამბობს სამველი. 

2020 წლის მარტში ევროპული საგარეო ქმედებების სამსახურმა გამოაქვეყნა სპეციალური ანგარიში “დეზინფორმაცია კორონავირუსის შესახებ”, რომლის ცალკე ნაწილში ნახსენებია “კრემლის დეზინფორმაცია”.

მხოლოდ თებერვალსა და მარტში EUvsDisinfo-ს ბაზაში რეგისტრირებული იყო დეზინფორმაციის 110-ზე მეტი მაგალითი კორონავირუსის შესახებ, რომლებსაც პრორუსული მედია საშუალებები ავრცელებდნენ. ეს მაგალითები შეესაბამებოდა კრემლის ტრადიციულ სტრატეგიას – უნდობლობის და ქაოსის შექმნა, კრიზისული სიტუაციების და პრობლემების გაღრმავება, რომლებიც საზოგადოებრივ მღელვარებას იწვევს. ამასთანავე, დეზინფორმაცია რუსეთის აუდიტორიისთვის აღწერდა ვირუსს, როგორც უცხოური აგრესიის ფორმას, და ამტკიცებდა, რომ კორონავირუსი წარმოშობილია ამერიკის ან დასავლეთის საიდუმლო ლაბორატორიებში. დეზინფორმაცია საერთაშორისო აუდიტორიისთვის ყურადღებას ამახვილებდა შეთქმულების თეორიაზე “გლობალური ელიტების” შესახებ, რომლებიც ვირუსს მიზანმიმართულად იყენებენ იარაღად საკუთარი მიზნების მიღწევისთვის. 

  • kristina zelenyuk 2 002
    Kristina Zelenyuk, political commentator for the Ukrainian portal Segodnya
  • samvel martirosyan 002
    Armenian media expert Samvel Martirosyan
  • aleksandr starikevich 002
    Alexander Starikevich, editor-in-chief of the Belarusian ‘Solidarity’ internet portal

ყალბი და მანიპულირებული ახალი ამბების დიდი რაოდენობა, რომლებიც გადმოსცემენ შოკისმომგვრელ ან კონსპირაციის თეორიებს, თანდათან ადამიანებში ცვლიან ინფორმაციის აღქმას. თავიდან ადამიანები უბრალოდ ვერ აღიქვამენ დეზინფორმაციას, შემდეგ არ სჯერათ მისი, ბოლოს კი ამგვარი მასალების ხშირი გაშუქებით, მათ ეჭვი უჩნდებათ. სწორედ ამ მიზანს აღწევენ ორგანიზაციები და ქვეყნები, ინფორმაციის მანიპულირებით.

“დეზინფორმაცია საშინელი საფრთხეა, და ეხება არა მხოლოდ მათ, ვინც ნაკლებად ინფორმირებულია ან პოლიტიკაში ვერ ერკვევა. არსებითად, დარტყმა ყველა სეგმენტზე ხორციელდება”, – აკეთებს დასკვნას ალექსანდრ სტარიკევიჩი, ბელარუსული ონლაინ მედია-საშუალების “Солидарность” მთავარი რედაქტორი.

კრიტიკული აზროვნების ელჩები სიყალბის წინააღმდეგ

ახალი ამბების ცვალებადობის სიხშირე ციფრულ სამყაროში იმდენად მაღალია, რომ ადამიანები მოვლენების ღრმა ანალიზს უბრალოდ ვერ ასწრებენ. ამის გამო სიყალბე და მანიპულირება რეალურ ახალ ამბად აღიქმება. დეზინფორმაციის დეკოდირების საქმიანობას საკუთარ თავზე იღებენ მედია, სიყალბის გამოაშკარავებაზე მომუშავე ორგანიზაციები, და საინფორმაციო სფეროს მოხალისეები. 

“მაგრამ ეს საქმიანობა არ უნდა დარჩეს მხოლოდ ადამიანების მცირე ჯგუფებში. მისი შედეგი მთელ საზოგადოებაზე უნდა გავრცელდეს. ჩვენ უნდა ვასწავლოთ საზოგადოებას”, – თვლის სამველ მარტიროსიანი. 

დეზინფორმაციასთან ბრძოლაში ეფექტური მხარდაჭერის გაწევა ახალგაზრდებს შეუძლიათ. ასეთი აზრისაა ანინა ტეფნაძე, ქართული ონლაინ-მედია პლატფორმის On.ge დირექტორი.

მისი აზრით, ახალგაზრდებმა მეტი იციან დეზინფორმაციის შესახებ და ისინი უფრო სკეპტიკურები არიან. ამიტომ შეუძლიათ საკუთარ მშობლებს და მეზობლებს ინფორმაციის სწორი გამოყენება ასწავლონ. 

“მაგრამ ახალგაზრდების  ამ საკითხით დასაინტერესებლად, მათ უნდა მივაწოდოთ გზავნილი, რომ ეს ნამდვილად მნიშვნელოვანია, რომ ეს მათი პრობლემაც არის, რომ ეს ყველას პრობლემაა. და ახალგაზრდებს შეუძლიათ სიმართლის  ელჩები გახდნენ”, აღნიშნავს ტეფნაძე.

მაგრამ ადამიანების მიერ დეზინფორმაციის აღქმის ნეიტრალიზების მიზნით, საჭიროა კრიტიკული აზროვნების განვითარება ჯერ კიდევ საბავშვო ბაღიდან. ასე თვლის ალექსანდრ სტარიკევიჩი.

  • anina tepnadze2 002
    Anina Tepnadze, director of the Georgian online media platform On.ge
  • saadat mammadova cbc 002
    Saadat Mammadova, head of the news department of CBC TV channel (Azerbaijan)

გარდა ამისა, მისი აზრით, რთულია იმ ადამიანებთან მუშაობა, რომლებსაც საკუთარი მსოფლმხედველობა უკვე ჩამოყალიბებული აქვთ. “ბევრ ადამიანს ექნება რეაქცია “რას მასწავლით, მე თვითონ ყველაფერი მესმის”. მაგრამ ყოველთვის იქნება აუდიტორიის ნაწილი, რომელიც მოუსმენს განმარტებებს და სწორედ მათთან მუშაობაა საჭირო”, – დასძენს სტარიკევიჩი.

თუმცა, არსებობს დეზინფორმაციასთან ბრძოლის უფრო რადიკალური მეთოდები – საკანონმდებლო დონეზე. აზერბაიჯანის ტელეარხის CBC ახალი ამბების დეპარტამენტის ხელმძღვანელი საადატ მამადოვა თვლის, რომ აუცილებელია საერთაშორისო კანონმდებლობის, დოკუმენტების ან წესდების მიღება ყალბი ახალი ამბების პრობლემის გადასაჭრელად.

“ყალბი ახალი ამბები ახლა იქცევა ეროვნული უსაფრთხოების პრობლემად, ინსტრუმენტად, რომელსაც შეუძლია სამყაროს დესტაბილიზაცია, ამიტომ მოვიდა მისი უსაფრთხოების კონტექსტში განხილვის დრო”, ამტკიცებს მამადოვა.

ბლოგერები დეზინფორმაციის წინააღმდეგ

სოციალური ქსელების პოპულარობის ზრდამ გამოიწვია ის, რომ მედია საშუალებებს გამოუჩნდნენ კონკურენტები, რომლებიც ასევე დიდ აუდიტორიას იკრებენ – ბლოგერები. და ისინი შესაძლოა კარგი მხარდამჭერები გახდნენ დეზინფორმაციასთან ბრძოლაში. 

“ხშირად ადამიანები ბლოგერებს უფრო ენდობიან, ვიდრე ინფორმაციის ტრადიციულ წყაროებს. ამ ხარისხის ნდობის გათვალისწინებით, საზოგადოებრივი აზრის ლიდერებს შეუძლიათ ერთობლივად შეაჩერონ დეზინფორმაციისა და ჭორების ტალღები”, თვლის სამველ მარტიროსიანი.

პოპულარული ვლოგერი მოლდოვადან დორინ გალბენი თვლის, რომ სოციალური ქსელები გადაიქცა ყალბი ახალი ამბების “ბუდედ”, და საჭიროა მისი შეჩერება.  

  • dorin galben md
    Dorin Galben, vlogger from Moldova

“ჩვენი (ბლოგერების, – რედ.) როლი იმაში მდგომარეობს, რომ მოვიცვათ რაც შეიძლება მეტი ადამიანი და ველაპარაკოთ მათ ყალბი ახალი ამბების გავლენის შესახებ, რომელიც შეიძლება იქონიონ ქვეყნის და მოქალაქეების მომავალზე”, – დასძენს ის. 

საზოგადოებრივი აზრის ლიდერების პასუხისმგებლობის შესახებ ასევე საუბრობს ბლოგერი აზერბაიჯანიდან სეიმურ კაზიმოვი. ის თვლის, რომ ბლოგერებმა უნდა გააანალიზონ ყალბი ინფორმაცია და უარყონ ისინი. 

“ბლოგერებმა საჯაროდ უნდა მოახდინონ იმ მეგობრების/ნაცნობების და მათი ყალბი ინფორმაციების მაგალითების დემონსტრირება, ვისაც კითხულობს საზოგადოების უმრავლესობა. კონკრეტული მაგალითები ყოველთვის თეორიულზე უკეთ მუშაობს”, თვლის ბლოგერი და სამოქალაქო აქტივისტი ბელარუსიდან ანტონ მოტოლკო. და იქვე აზუსტებს: “პირველი, და უმთავრესი – თვითონ არ გახდეს ყალბი ინფორმაციის გავრცელების წყარო. არსებობს ოქროს წესი: თუ გეჩვენება, რომ ეს სიყალბეა – არ გამოაქვეყნო”.

ქართველი ტელეწამყვანი და ბლოგერი ზურა ბალანჩივაძე იძლევა რჩევას იმის შესახებ რომ  ყურადღებით დავუკვირდეთ ახალი ამბების სათაურებს, რაც დაგვეხმარება მისი სიყალბის განსაზღვრაში. “ყალბ ახალ ამბებს ხშირად აქვს ყვითელი სათაურები ან მათში არის ზედმეტი გაზვიადება. გარდა ამისა, გააანალიზეთ საიტი, რომელზეც ნახულობთ საეჭვო ინფორმაციას და ის, თუ ძირითადად რა ტიპის მასალას აქვეყნებს ეს წყარო”, აღნიშნავს ასევე ბლოგერი.

“აშკარა სიცრუის შემჩნევა ადვილია, ხოლო მსუბუქი სიცრუის ან ფაქტების მანიპულირების – უფრო ძნელი. გაიარეთ კონსულტაცია ექსპერტებთან სხვადასხვა თემებზე. ისწავლეთ ფაქტების გარჩევა სუბიექტური მოსაზრებებისგან. არ ენდოთ ყველაფერს. ყოველთვის შეიტანეთ ეჭვი, იფიქრეთ და დასვით კითხვები”, – აკეთებს დასკვნას ტელეწამყვანი და ბლოგერი უკრაინიდან რომან ვინტონივი.  

  • michael schur roman vintoniv 002
    Roman Vintoniv, TV presenter and vlogger from Ukraine

ჩვენ ვკითხეთ ჟურნალისტებს და ბლოგერებს აზერბაიჯანიდან, ბელარუსიდან, მოლდოვადან, საქართველოდან, სომხეთიდან და უკრაინიდან მისცენ რჩევა ადამიანებს, როგორ არ გახდნენ დეზინფორმაციის მსხვერპლნი. ყველა პასუხიდან შესაძლებელი გახდა წესების სიის შედგენა, რომელიც დაგვეხმარება იმაში, რომ არ წამოვეგოთ მანიპულირებული ინფორმაციის ანკესს.

1. ყოველთვის მოიძიეთ ინფორმაციის რამდენიმე წყარო. ეს შეიძლება იყოს როგორც მასობრივი ინფორმაციის საშუალებები, ისე ჟურნალისტები სოციალურ ქსელებში და ექსპერტები. მაგრამ ინფორმაციის წყარო აუცილებლად უნდა იყოს რამდენიმე.

2. არ შეიძლება ნაკლებად ცნობილი საიტების ინფორმაციაზე დაყრდნობა. მოიძიეთ იგივე ინფორმაცია სანდო, სერიოზულ და პროფესიულ საინფორმაციო ვებგვერდებზე. 

3. სოციალურ ქსელებში ყალბი ინფორმაციის არსებობის უფრო დიდი ალბათობაა. ხშირად პოსტები ჩნდება ან ცარიელი ახლადშექმნილი ანგარიშებიდან სოციალურ ქსელებში, ან ანგარიშებიდან, რომლებიც შენიღბულია ცნობილი ახალი ამბების მედია-საშუალებებად, მაგრამ არის ყალბი. 

4. თუ არ ხართ დარწმუნებული ინფორმაციაში – არ გაავრცელოთ ის, რომ უნებურად არ გახდეთ დეზინფორმაციის ნაკადის ნაწილი. 

5. ენდეთ საკუთარ თავს და ყური მიუგდეთ საღ აზრს. მოაზროვნე ადამიანით მანიპულირება რთულია.

ავტორი: ვიქტორ კიშაკი



გაინტერესებთ უკანასკნელი ცნობები და შესაძლებლობები?

ამ ვებსაიტს მართავს ევროკავშირის მიერ დაფინანსებული აღმოსავლეთ სამეზობლოს რეგიონული საკომუნიკაციო პროგრამა („EU NEIGHBOURS east“) 2020-2024. ეს პროგრამა ავსებს და მხარს უჭერს ევროკავშირის წარმომადგენლობების კომუნიკაციას აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებში; ის მოქმედებს სამეზობლო პოლიტიკის და გაფართოებაზე მოლაპარაკებების საკითხებში ევროკომისიის გენერალური დირექტორატის და ევროპული საგარეო ქმედებათა სამსახურის ხელმძღვანელობით. პროგრამას ახორციელებს კომპანიის B&S ევროპის კონსორციუმი.

ინფორმაცია ამ ვებგვერდზე რეგულირდება პასუხისმგებლობის შეზღუდვის და პერსონალურ მონაცემთა დაცვის დებულებებით.
© European Union,